Miserere in re minore, A 703, In 193
per soli coro e orchestra
Musica: Gaetano Donizetti (1797 - 1848)
Testo: Salmo 51
Organico: 2 soprani, contralto, 2 tenori, 2 bassi, coro misto, ottavino,
flauto, 2 oboi, 2 clarinetti, 2 fagotti, 4 corni, 2 trombe, 2 tromboni, oficleide, timpani, archi
Composizione: 1843
Edizione: Ricordi, Milano, 1844
Gaetano Donizetti lasciò una testimonianza della sua prodigiosa fecondità anche nel genere sacro,
componendo oltre cento pezzi religiosi, nonché l'Oratorio «Il diluvio universale» e l'azione sacra
«Le sette chiese».
Il Miserere in sol minore è il settimo dei lavori del genere scritti nel
periodo che va dal 1820 al 1841, cioè quando il Maestro aveva già composto le opere teatrali (per
citare le più note) «Anna Boiena», «L'elisir d'amore»,
«Lucrezia Borgia», «Maria Stuarda», «Lucia
di Lammermoor», e «La favorita»: quando cioè, aveva perfettamente
maturato il suo personale stile scenico. Pertanto egli — come il Rossini dello Stabat
e il Verdi della Messa funebre — non modificò affatto il linguaggio che gli era
proprio per dare un carattere chiesastico al Miserere rifacendo i vecchi stili:
sicché troviamo qui le stesse forme melodrammatiche che Donizetti aveva segnato col suo genio: l'Aria
implorante del tenore «Amplius lava me ab iniquitate mea» (n. 3); il contrito
Quartetto per due tenori e due bassi «Tibi soli peccavi»
(n. 5); il commosso Terzetto per soprano, tenore e basso «Ecce
enim veritatem dilexisti» (n. 7); l'icastico Duetto per tenore e basso
«Auditui meo dabis gaudium» (n. 9); l'incisiva Aria
del soprano «Cor mundum crea in me» (n. 11); il bel Terzetto
per due soprani e contralto «Redde mihi laetitiam» (n. 13); l'intenso
Sestetto (con coro) per soprano, contralto, due tenori e due bassi «Libera
me de sanguinibus» seguito dal poderoso Concertato per coro e solisti
«Et exaltabit lingua mea justitiam tuam» (n. 15); l'ampia Aria
del basso «Quoniam si voluisses sacrificium» (n. 17); il Duetto
per tenore e basso «Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua Sion» (n. 1.9) dove
il riferimento alla città orientale suggerisce al musicista esotiche armonie cromatiche.
Questi brani lirici che rendono la cupa e commossa bellezza del drammatico Salmo LI, sono collegati da pezzi
corali che intonano efficacemente i versetti discorsivi.
Nicola Costarelli
Testo
CORO E ORCHESTRA
Miserere mei, Deus,
secundum magnam misericordiam tuam
CORO
(soli i bassi)
Et secundum multitudinem miseratiorum tuarum,
dele iniquitatem meam.
TENORE E ORCHESTRA
Amplius lava me ab iniquitate mea
et a peccato meo munda me.
CORO
(tutti i tenori)
Quoniam iniquitatem meam ego cognosco:
et peccatum meum contra me est semper.
QUARTETTO
(Due tenori, due bassi e orchestra)
Tibi soli peccavi,
et malum coram te feci:
ut justificeris in sermonibus tuis,
et vincas cum judicaris.
CORO
(tutti i soprani)
Ecce enim iniquitatibus conceptus sum
et in peccatis concepit me mater mea.
TERZETTO
(Soprano, tenore, basso e orchestra)
Ecce enim veritatem dilexisti:
incerta et occulta sapientiae tuae
manifestasti mihi.
CORO
(Tenori e bassi)
Asperges me hyssopo et mundabor:
lavabis me et super nivem dealbabor.
DUETTO
(Tenore, basso e orchestra)
Auditui meo dabis gaudium et laetitiam:
et exultabunt ossa humiliata.
CORO
(Soprani e contralti)
Averte faciem tuam a peccatis meis:
et omnes iniquitates meas dele.
SOPRANO E ORCHESTRA
Cor mundum crea in me Deus
et spiritum rectum innova in visceribus meis.
CORO SOLO
Ne projicias me a facie tua;
et spiritum sanctum tuum ne auferas a me.
TERZETTO
(Due soprani, contralto e orchestra)
Redde mihi laetitiam salutaris tui
et spiritu principali confirma me.
CORO SOLO
(Soprani, contralti e tenori)
Docebo iniquos vias tuas
et impii ad te convertentur.
SESTETTO (Soprano, contralto, due tenori e due bassi),
CORO E ORCHESTRA
Libera me de sanguinibus, Deus,
Deus salutis meae,
et exaltabit lingua mea justitiam tuam.
CORO
Domine, labia mea aperies,
et os meum annuntiabit laudem tuam.
ARIA
(Basso e orchestra)
Quoniam si voluisses sacrificium, dedissem utique
holocaustis non delectaberis.
CORO
Sacrificium Deo spiritus contribulatus;
cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies.
DUETTO
(Tenore, basso e orchestra)
Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua, Sion,
ut aedificentur muri Jerusalem.
CORO
Tunc acceptabis sacrificium justitiae,
oblationes et holocausta.
CORO E ORCHESTRA
(Fuga finale)
Tunc imponent super altare tuum vitulos.
I QUATTRO SOLISTI
Miserere mei. Deus.
(1)
Testo tratto dal programma di sala del Concerto dell'Accademia di Santa Cecilia.
Roma, Auditorio di via della Conciliazione, 14 dicembre 1969
I testi riportati in questa pagina sono tratti, prevalentemente, da programmi di sala di concerti
e sono di proprietà delle Istituzioni o degli Editori riportati in calce alle note.
Ogni successiva diffusione può essere fatta solo previa autorizzazione da richiedere direttamente
agli aventi diritto.
Ultimo aggiornamento 9 dicembre 2022